Cải lương Việt Nam – hình thức nghệ thuật sân khấu đặc sắc

Loại hình nghệ thuật cải lương là một bộ môn có lịch sử lâu đời, theo các nhà nghiên cứu thì loại hình này được ra đời vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Cải lương Việt Nam là gì? Quá trình hình thành và phát triển ra sao? Sự khác nhau giữa loại hình này có gì đặc biệt.

Loại hình nghệ thuật cải lương là một bộ môn có lịch sử lâu đời
Loại hình nghệ thuật cải lương là một bộ môn có lịch sử lâu đời

Cải lương Việt Nam là gì?

Cải lương là bộ môn nghệ thuật được ra đời từ năm 1917 với sự biến thể của hát bội và theo âm hưởng của âm nhạc miền Nam. Loại hình này mang đến một màu sắc mới mẻ, điệu hát tân thời, giọng ca mùi mẫn đã mang đến nét hấp dẫn nổi bật so với hát chèo và hát bội trước đó. 

Nghệ thuật cải lương Việt Nam tập trung chủ yếu lột tả sự chân thực, có lối diễn xuất giống như nhân vật ngoài đời. Chính vì vậy mỗi tuyến nhân vật người nghệ sĩ phải thấu hiểu tâm lý nhân vật để có thể nhập vai trong từng cách ăn nói, phong thái, xử sự. Vì vậy khác với hát bội thì bộ môn này lấy vẻ tự nhiên, không cường điệu và cao giọng làm yếu tố quan trọng.

Ngoài ra nếu như hát bội thiên về yếu tố tượng trưng và ướt lệ thì kỹ thuật trình diễn của cải lương là tả tính chân thực. Vậy nên mức độ dàn cảnh của loại hình nghệ thuật này đòi hỏi phải công phu và giống hệt với ngoại cảnh thiên nhiên cũng như phải thay đổi tranh cảnh khác nhau cho phù hợp tình tiết vở diễn.

Đồng thời trang phục hóa trang cũng không cần quá cầu kỳ hay lộng lẫy mà lấy cách ăn mặc giống cách sống và thời đại nhân vật. Mặc dù điệu hát của cải lương hay hát bội đều sử dụng thể loại nhạc tuồng. Thế nhưng loại hình này lại khác ở điểm là không có xướng, bạch, hường, tán, ban…

Nghệ thuật cải lương Việt Nam tập trung chủ yếu lột tả sự chân thực

Loại hình nghệ thuật này còn phát triển ra rất nhiều điệu ca mới để phù hợp với tiếng đờn tài tử. Chính vì vậy cải lương được lấy âm nhạc để làm chủ cũng như các diễn viên phải nhả chữ hay câu đều hòa hợp với tiếng đàn và giọng ca theo sát từng giai điệu hay tiết tấu của điệu nhạc.

Lịch sử ra đời của hình thức nghệ thuật sân khấu truyền thống cải lương

Theo ghi chép thì lịch sử ra đời của loại hình cải lương Việt Nam được chia thành rất nhiều giai đoạn khác nhau. Cụ thể là:

Giai đoạn tiền thân

Theo lịch sử ghi chép thì ông tổ của dòng nhạc này là Nguyễn Quang Đại hay còn gọi là ông Ba Đợi. Theo đó khi Nguyễn Hoàng lập nên triều đại ở Thuận Hóa thì các đợt Nam tiến thường xuyên được diễn ra để đưa người dân Đàng Trong vượt qua đèo Cù Mông để chiếm Champa và Thủy Chân Lạp.

Chính vào thời khắc trong lòng trỗi dậy nỗi buồn ly hương thì nhiều người nghệ sĩ có trong mình vốn liếng của nhạc cung đình đã tạo ra một dòng nhạc gọi là Đờn Ca Tài Tử. Để nói lên nỗi nhớ nhung vời vợi. Sau đó họ tụ họp lại thành các nhóm để lập ra một ban Đờn Ca Tài Tử rải rác ở khắp miền Lục Tỉnh.

Giai đoạn phôi thai

Nguyễn Tống Triều là người đã đưa đưa nền ca kịch cải lương lên sân khấu nên được xem là ông tổ thứ  của bộ môn nghệ thuật này. Theo đó vào những năm 1910 các nhóm Đờn Ca Tài Tử nổi tiếng có ban hát của ông từng được mời đi Pháp trình diễn. 

Cải lương tại việt nam vào những năm 1910
Cải lương Việt Nam vào những năm 1910

Đến năm 1911 trong một lần được Trần Chánh Chiếu, chủ nhà hàng Minh Tân ở Mỹ Tho mời ban nhạc của Nguyễn Tống Triều ra mắt thực khách và được hoan nghênh nồng nhiệt. Sau đó được ông Hộ chủ rạp hát bóng Casino mời diễn hằng tuần vào tối thứ tư và thứ bảy, trước khi chiếu phim. 

Giai đoạn hình thành

Ở giai đoạn này các tiến trình được diễn ra theo rất nhiều cột mốc đáng ghi nhớ. Cụ thể là:

  • Bước ca ra bộ: Là sử dụng lối trình diễn trên sân khấu có điệu bộ phù hợp với lời ca. Nhưng vẫn mang sắc thái của lối đờn ca tài tử nên được xem như hát là chính và ra bộ là phụ. Loại hình này yêu cầu diễn viên phải có giọng hát mùi mẫn tình cảm của bài ca cùng sự kết hợp của bộ tịch để minh họa cho lời ca.
  • Cột mốc hình thành: Đến năm 1917 khi ông André Thận sang nhượng lại gánh hát cho Thầy Năm Tú và lập ra gánh ra gánh hát cải lương đầu tiên. Tại đây ông đã có nhà hát riêng cũng như các đào kéo được hóa trang, phông nền, vẽ cảnh phù hợp với tuyến nhân vật và nội dung của vở diễn.
  • Nơi sản sinh ra loại hình nghệ thuật cải lương Việt Nam: Mỹ Tho chính là chiếc nôi của cải lương. Đồng thời ngay sau khi gánh hát của ông Năm Tú được thành lập thì cũng có thêm ba ban hát nữa đua nhau thành lập bao gồm: Đồng Bào Ban của cô Tư Sự, Nam Đồng Ban của thợ kim hoàn Hai Cu và Tái Đồng Ban cũng của ông Hai Cu.

Giai đoạn phát triển

Cho đến năm 1917 thì bộ môn cải lương Việt Nam mới thực sự chào đời tại Mỹ Tho do thầy Năm Tú mở ra đầu tiên và được nhà văn Trương Duy Toản soạn kịch bản. Đánh dấu lối trình diễn độc lập không còn mang tính phụ diễn. Từ đó loại hình này được phổ biến rộng rãi ở khắp các miền Lục Tỉnh.

Giai đoạn cực thịnh

Kể từ năm 1923 đến 1945 bộ môn này đã thu hút một lượng khán giả khổng lồ nên đã có rất nhiều người tập trung đầu tư vào bộ môn này. Trong đó nổi tiếng có thể kể đến các gánh hát như: Hậu Tấn, Hề Lập, Huỳnh Kỳ, Kim Thoa, Mộng Vân, Nam Phi, Nhạn Trắng, Năm Châu,… Đồng thời còn lan rộng ra khắp Nam kỳ, Bắc kỳ và Trung kỳ.

Giai đoạn cực thịnh từ năm 1923 đến 1945
Giai đoạn cực thịnh từ năm 1923 đến 1945

Giai đoạn bão hòa

Từ năm 1945 cho đến 1975 được đánh dấu là thời kì vàng son bởi sự đa dạng và phong phú của nhiều gánh hát cũng như vở diễn. Tuy nhiên thời điểm này lại xảy ra cuộc chiến khốc liệt diễn ra trên đất nước Việt Nam. Chính vì vậy ban đêm thường được giới nghiêm nên việc hát xướng cũng bị ảnh hưởng khá lớn.

Giai đoạn này có rất nhiều đoàn cải lương được thành lập nên sự cạnh tranh càng trở nên khốc liệt và rất nhiều gánh hát nổi tiếng vì thế mà trở nên tan rã. Trong đó nổi bật nhất phải kể đến đoàn Hoa Sen. Những đoàn còn tồn tại và phát triển thì vươn mình ra khắp miền Lục Tỉnh hoặc lập nên căn cứ vững chắc ở Bắc Kỳ.

Giai đoạn hiện đại

Tiếp nối sự phát triển của loại hình sân khấu rạp cải lương cực thịnh ngày xưa thì bây giờ bộ môn này đã có sân khấu truyền hình. Điều này đã góp phần đưa loại hình nghệ thuật này như được chắp cánh bay cao hơn. Khác với việc khán giả được thưởng thức trực tiếp trong rạp mà các vở diễn điều được quay thành phim.

Điều này nhằm để sản xuất các bản sao hàng loạt và phát hành một cách rộng rãi. Như vậy khán giả cũng có thể xem ở bất cứ lúc nào hay ở đâu thông qua hình thức video hay DVD trên các màn ảnh nhỏ.

Cải lương Việt Nam – Hình thức nghệ thuật đặc sắc

Các bài hát trong cải lương được sử dụng những ngôn ngữ chân thực mộc mạc xuất hiện trong đời sống hàng ngày. Nếu có chữ Nho đều được xen kẽ cũng với chữ Nôm và sử dụng cấu trúc theo văn Việt. Chính điều đó đã tạo nên một cải lương gần gũi với mọi người cũng như dễ đi vào lòng dân tộc Việt Nam.

Được ra đời ở miền Nam nên các giọng ca điệu hát hoàn toàn phù hợp với phát âm của người Nam. Đồng thời còn phát triển ra khỏi biên giới miền Lục Tỉnh chỉ sau 3 năm. Kể từ 1920 nhiều gánh hát cải lương ở Nam kỳ biểu diễn ở miền Bắc như An Lạc Ban, Phúc Lộc Ban, Tân Lập Ba,…được khán giả giới tân thời ở Hà Nội đón nhận nồng nhiệt.

Đến năm 1921 khi có một nhóm sinh viên Nam kỳ ra Hà Nội học vì nhớ đến cải lương đã trình diễn. Kể từ đó người Bắc cũng đã nhanh chóng lập ra những hát cải lương đầu tiên để đáp ứng nhu cầu của đông đảo khán giả nơi đây. Nổi tiếng nhất phải kể đến gánh Kim Chung, Huỳnh Lan Anh,…

Miền Trung là cái nôi của loại hình hát bội, vậy nên cải lương ở đây được thâm nhập có phần chậm chân hơn. Thế nhưng kể từ khi biết đến loại hình nghệ thuật này đã vô cùng sôi động tại đây. Theo đó vào năm 1930 khi ông Tuần phủ lập nên gánh Đồng Hỷ Ban và mở rạp mở rạp Đồng Xuân Lâu để có sử dụng sinh hoạt thường trực.

Hiện nay cải lương đang trở thành loại hình nghệ thuật phổ biến trên khắp cả nước
Hiện nay cải lương đang trở thành loại hình nghệ thuật phổ biến trên khắp cả nước

Bởi gia đình ông mê cải lương nên đều được truyền đoàn hát này qua 3 thế hệ và duy trì cho đến năm 1945. Đồng thời cũng có rất nhiều người Trung kỳ khi vào Nam đã đi theo cải lương rồi trở nên nổi tiếng như: Thanh Tuấn, Việt Hùng hay ông Trương Gia Kỳ.

Hiện nay cải lương đang trở thành loại hình nghệ thuật phổ biến trên khắp cả nước. Loại hình này đã thu hút rất nhiều người xem từ thành thị đến nông thôn, các tầng lớp tri thức và bình dân. Điều làm nên sức hút bởi giọng ca mùi mẫn, dàn nhạc không ồn ào, cốt truyện chân thực được phản ánh từ nếp sống hàng ngày.

Cải lương được xem là bộ môn nghệ thuật được tiếp thu bởi cái mới mẻ, dễ chắt lọc. Chính điều đó loại hình này đã có những biến chuyển không ngừng và bổ sung thêm hai loại đàn Tây phương vào dàn nhạc cổ điển để mang lại sự phong phú cho bộ môn nghệ thuật này.

Viết một bình luận